Nhưng nói như các em teen teen thì « ăn chơi sợ gì mưa rơi », cuối cùng tôi cũng tìm được dịp lên Paris để đi thăm hai nghĩa trang còn lại trong kế hoạch. Passy và Montparnasse tuy nằm cách nhau khá xa (Passy nằm gần trung tâm Paris nhất trong số 4 nghĩa trang còn Montparnasse nằm xa về phía Đông Nam) nhưng cả hai đều có một đặc điểm chung là nằm ngay cạnh hai cái « cột » của Paris – Passy nằm gần tháp Eiffel còn Montparnasse nằm gần Tour Montparnasse. Do nằm ở trung tâm nên Passy có hai đặc điểm nổi bật là diện tích nhỏ và chủ yếu dành chỗ chôn cất cho giới quý tộc hoặc gia đình giàu có. Đây là nơi yên nghỉ của hầu hết các gia đình sở hữu những mác thời trang (« haute couture ») nổi tiếng Paris như Guerlain, Givenchy, rồi các dòng họ gắn liền với các tập đoàn công nghiệp hàng đầu nước Pháp như Renault, Citroën, Dassault, và một số cái tên nổi tiếng của giới quý tộc – hoàng gia lưu vong ở Paris như công chúa Leila Pahlavi của hoàng gia Iran và một cái tên quen thuộc – cựu hoàng Bảo Đại, vị vua cuối cùng trong lịch sử hơn 1000 năm phong kiến Việt Nam. Ngày tôi đi thăm Passy thời tiết khá tệ, mây đen kín trời, mưa rả rích, gió mạnh, tóm lại là hoàn toàn không thích hợp cho những chuyến đi thăm nghĩa địa và tìm mộ. Vì thế mà tôi tìm mãi vẫn không ra được mộ vị cựu hoàng này, thời gian thì chẳng còn nhiều và tôi đã bắt đầu tính đến chuyện bỏ việc đi tìm mộ để kiếm nơi nào đó tươi sáng hơn đi thăm. Nghe như tiểu thuyết hoặc truyện kể thầy bói nhưng đúng lúc ấy thì trời hửng nắng và tôi lập tức tìm được mộ của cựu hoàng Bảo Đại nằm khiêm nhường ở một góc khuất của nghĩa trang. Mộ của vị vua cuối cùng này được ốp đá hoa cương đen (màu rất hiếm gặp ở các nghĩa trang Paris), thiết kế theo kiểu bài vị phương Đông đơn giản và khá nhỏ so với nhiều ngôi mộ khác (tuy vẫn lớn hơn mộ công chúa Pahlavi). Trên bia mộ có khắc tên húy của Bảo Đại cùng phần dịch tiếng Pháp ghi rõ « Hoàng đế Việt Nam ». Nhìn thấy mộ vị cựu hoàng nằm trơ trọi giữa những ngôi mộ Pháp, tôi chợt tự hỏi không biết vị vua cuối cùng này có từng ước muốn được chôn cất ở nơi quê nhà bên cạnh phần mộ tổ tiên ở Huế không ? Dù sao Bảo Đại cũng từng có một câu nói đáng nhớ : « Thà làm công dân một nước độc lập còn hơn làm vua một nước lệ thuộc », tôi hy vọng ông cựu hoàng sẽ không phải chịu chung số phận như vị hoàng đế cuối cùng của Pháp – Napoléon III, nằm lại nơi đất khách (Anh) và chẳng biết ngày nào mới được trở về cố quốc. Và thật hay nữa nếu trở về Huế cùng Bảo Đại có di cốt của hoàng hậu, người vợ đầu tiên của ông – Nam Phương Hoàng hậu. Người phụ nữ đẹp nổi tiếng một thời của Việt Nam ngày nay cũng nằm ở Pháp, chính xác hơn là bà an nghỉ ở một thôn quê hẻo lánh nào đó mạn Tây Nam gần Bordeaux.
Mộ cựu hoàng Bảo Đại, phía sau là tháp Eiffel.
Số ngôi mộ nổi tiếng ở Passy không nhiều, ngoài mộ của giới quý tộc và nhà giàu thì giới nghệ sĩ chỉ có một số ít người an nghỉ ở đây, nổi bật trong số đó là Claude Debussy và Edouard Manet. Debussy, nhà soạn nhạc đầu đàn của trường phái lãng mạn với « Claire de Lune » nổi tiếng, yên nghỉ trong một ngôi mộ hoàn toàn bình thường và quá nhỏ bé so với tầm vóc của người nhạc sĩ. Nếu không có bản đồ chỉ dẫn thì có lẽ du khách cũng chẳng thể nào nhận ra dòng chữ mạ « Claude Debussy » được khắc chìm trên một ngôi mộ nhỏ và nằm ở góc xa nhất của Passy. Giờ tôi mới hiểu ngôi mộ lẻ loi của Georges Bizet ở Père-Lachaise không phải trường hợp cá biệt, mà thực tế thì điều đó cũng chẳng còn quan trọng, vì tên tuổi của họ đã sống mãi với những tác phẩm bất hủ, dù họ có an nghỉ ở nơi nào thì tên tuổi những nhạc sĩ này vẫn luôn nằm ở hàng đầu trong các sách giới thiệu về nhạc cổ điển.
Mộ của Claude Debussy và Edouard Manet.
Nếu như Passy nằm cạnh cái « cột » đẹp nhất Paris là tháp Eiffel thì nghĩa trang Montparnasse lại « phải » nằm cạnh cái « cột » xấu xí nhất của Paris – Tour Montparnasse. Tour Montparnasse là một tòa nhà chọc trời xây dựng vào thập niên 1960, vào thời đó đây là tòa nhà cao nhất ở châu Âu. Nhưng « cao nhất » không có nghĩa là « đẹp nhất », nỗi xấu hổ về kiến trúc của người dân Paris không khác gì một cái ống khói 60 tầng đen ngòm chọc thủng không gian cổ kính và đầy chất văn hóa của kinh đô ánh sáng, người Paris thậm chí còn châm biếm tòa nhà này bằng một câu ví von ; « Nơi đẹp nhất để ngắm thành phố Paris là từ đỉnh Tour Montparnasse, vì chỉ có trên đỉnh của nó thì người ta mới không phải nhìn thấy chính cái tháp xấu xí này ». Chính Tour Montparnasse đã khiến người Paris « cạch » hẳn ý định xây nhà cao tầng ở nội đô, và vì thế giữ được cho thành phố một dáng vẻ cổ kính mà không thành phố loại A (Alpha city) nào của thế giới (gồm Paris, London, New York và Tokyo) có được – toàn bộ các công trình cao tầng của Paris hiện đều được tập trung ở khu La Défense nằm ngoài rìa thủ đô. Quay trở lại với nghĩa trang Montparnasse. Nằm xa về phía Đông Nam, gần với khu sinh sống của người nhập cư, nghĩa trang Montparnasse có đặc điểm nổi bật là nơi chôn cất của rất nhiều người Do Thái và người Pháp gốc nước ngoài. Ở đây có nhiều ngôi mộ mang biểu tượng sao 6 cánh (biểu tượng của đạo Do Thái) tới mức nó giống như một nghĩa trang Do Thái hơn là một nghĩa trang Pháp – vốn là đất nước đa số theo Công giáo. Và đương nhiên theo cái lẽ thường mà đến Hitler cũng nhận ra – người Do Thái là một dân tộc thông minh, chăm chỉ và tài năng bậc nhất trên Trái Đất, ở Montparnasse cũng có rất nhiều người nổi tiếng trên đủ mọi lĩnh vực-là dân Do Thái, an nghỉ. Trong số này có người Do Thái nổi tiếng nhất trong lịch sử cận đại Pháp – trung tá Alfred Dreyfus, đây là nạn nhân của « Vụ Dreyfus », vụ án gián điệp mang tính chất bài Do Thái (antisémitisme) từng khiến cả xã hội Pháp xáo trộn. Bên cạnh Dreyfus còn nhiều người Do Thái nổi tiếng khác như nghệ sĩ tiên phong của nghệ thuật thế giới nửa đầu thế kỉ 20 – Man Ray. Được biết tới trên nhiều lĩnh vực, Man Ray nổi tiếng nhất với vai trò nhiếp ảnh gia. Tuy yên nghỉ cùng vợ trong một ngôi mộ đơn giản nằm giữa vô vàn nấm mộ khác của Montparnasse, người hâm mộ nhiếp ảnh vẫn tìm được đén với Man Ray, thay vì những hòn sỏi đặt lên mộ-một truyền thống đẹp của người thăm nghĩa trang, người hâm mộ Man Ray đặt lên mộ của ông những cuộn phim, dù là một ngày mưa gió, tôi vẫn thấy rất nhiều những cuộn phim như thế trên ngôi mộ của Man Ray.
Mộ của Alfred Dreyfus và Man Ray.
Bên cạnh những người Do Thái, Montparnasse còn có nhiều ngôi mộ của những người nhập cư nổi tiếng, mà với tôi nổi tiếng nhất là mộ của thiên tài cờ vua Alekhine, một trong những người đi tiên phong cho trường phái cờ vua Nga vốn luôn đứng đầu thế giới. Alekhine yên nghỉ cùng vợ trong một ngôi mộ có khắc hẳn một bàn cờ bằng đá, trên đó thay vì những quân cờ, người hâm mộ cũng lại đặt lên những viên sỏi để tỏ lòng kính trọng với một trong những cái tên nổi tiếng nhất trong lịch sử cờ vua thế giới.
Mộ của Alexandre Alekhine.
Ngôi một nổi tiếng và nhiều người đến thăm nhất của Montparnasse là một nhân vật mang trong mình cả dòng máu Nga và Do Thái – Serge Gainsbourg. Với những người không ở Pháp thì có lẽ Gainsbourg chỉ nổi tiếng với vai trò nhạc sĩ sáng tác ca khúc « Poupée de cire, poupée de son », mà Mỹ Tâm hay hát lời Việt là « Búp bê không tình yêu », nhưng với người Pháp, hay đúng hơn là với nhiều thế hệ thanh niên Pháp thì Gainsbourg là một thần tượng lớn, người không chỉ có những tác phẩm nghệ thuật (bài hát, phim) nổi tiếng mà còn tạo ra một phong cách sống khác – lãng tử, cuồng nhiệt và mang chút gì đó nổi loạn, đúng như lời bài hát « Je t’aime, moi non plus » mà Serge sáng tác và hát cùng nàng thơ (muse) của mình là Jane Birkin (con gái của hai người là Charlotte Gainsbourg vừa giành giải nữ diễn viên xuất sắc nhất tại LHP Cannes với một bộ phim nổi loạn – « Antichrist »). Hơn thế nữa, Gainsbourg lại qua đời khá sớm (63 tuổi) vì vậy hình ảnh người nghệ sĩ với điếu thuốc gắn chặt trên môi của Serge lại càng in đậm trong văn hóa đương đại Pháp. Có thể là một so sánh khập khiễng nhưng vị trí của Gainsbourg trong văn hóa Pháp cũng giống như vị trí của Kurt Cobain với văn hóa grunge Mỹ. Minh chứng cho sự nổi tiếng của Serge chính là ngôi mộ của ông (Gainsbourg được chôn cất cùng bố mẹ) – ngôi mộ này luôn tràn ngập, không chỉ sỏi, mà là hoa, đồ lưu niệm, thuốc lá, bật lửa và vé tàu điện ngầm. Dường như ai đến nơi đây cũng muốn đặt lại một thứ gì đó để nói rằng mình đã từng đến và từng tỏ sự yêu mến với Serge.
Mộ của Serge Gainsbourg
Là nghĩa trang lớn thứ hai ở nội đô Paris, Montparnasse có lẽ cũng chỉ đứng sau Père-Lachaise về số lượng mộ của những người nổi tiếng. Trong số rất nhiều người Pháp nổi tiếng được chôn cất ở đây phải kể tới Henri Poincaré-người đặt nền móng cho Vật lý học hiện đại, Charles Baudelaire-nhà thơ được cả nước Pháp yêu quý, Henri Langlois-cha đẻ của điện ảnh Pháp, Jean Seberg-ngôi sao điện ảnh Pháp với mái tóc ngắn nổi tiếng trong « A bout de souffle », Marguerite Duraz-tác giả của « L’amant » (« Người tình » - từng được chuyển thể thành phim điện ảnh quay ở Việt Nam), Barthodi-tác giả tượng Nữ thần tự do và rất nhiều người khác. Trong số các ngôi mộ Pháp « gốc » thì nổi tiếng nhất là ngôi mộ chung của hai nhà triết học hiện sinh Jean-Paul Sartre và Simone de Beauvoir, đây cũng là ngôi mộ có nhiều sỏi (một viên của tôi), vé tàu điện và hoa nhất ở Montparnasse (sau mộ của Serge Gainsbourg).
Ba ngôi mộ khiêm nhường của Barthodi, Poincaré và Duraz
Mộ của Jean Seberg. Nữ diễn viên này được yêu quý tới mức khách tới thăm mộ cô tự động đặt sỏi theo hình trái tim.
Ngôi mộ nổi tiếng của Jean-Paul Sartre và Simone de Beauvoir, hai nhà triết học hiện sinh và thiên tả
Tôi muốn kết thúc bài viết này bằng hình ảnh một ngôi mộ đặc biệt. Đó không phải là một ngôi mộ của người nổi tiếng-mục đích viếng thăm chính của tôi khi đến các nghĩa trang, mà chỉ là nơi yên nghỉ của một người tôi không hề quen biết. Nhưng ngôi mộ này lại mang những ý nghĩa tốt đẹp mà người ta thường bỏ quên khi nghĩ về nơi an nghỉ của những người đã khuất, đó là những ngôi mộ-nơi chôn cất những người quá cố, cũng chính là nơi những người đang sống gửi gắm quá khứ, và qua đó sống đẹp hơn và yêu đời hơn, vì một lẽ đơn giản-họ đang sống :
Chữ ghi trên bia mộ : Cho Người bạn lớn của chúng tôi – Ricardo – Qua đời quá sớm, trẻ trung, đáng yêu và đẹp đẽ - 10 tháng 6 năm 52 – 21 tháng 9 năm 89
